Bài 2: Từ “thẻ vàng” đến “cửa xanh”: kiến tạo nghề cá bền vững

Quyết liệt gỡ bỏ cảnh báo “Thẻ vàng” của Ủy ban Châu Âu (EC) và xây dựng một ngành thủy sản phát triển bền vững, Việt Nam đã chuyển từ giai đoạn đối phó sang quản trị số và thực thi pháp luật nghiêm minh.

Gỡ “Thẻ vàng” không phải là đích đến cuối cùng, mà là cánh cửa mở ra một hành trình mới: Hành trình xây dựng nghề cá có trách nhiệm, nơi nguồn lợi được bảo vệ và uy tín quốc gia được nâng cao.

Việt Nam đã và đang tập trung xử lý các vấn đề cốt lõi, từ quản lý đội tàu, giám sát hành trình, truy xuất nguồn gốc đến xử lý vi phạm khai thác bất hợp pháp. Kiểm soát và giám sát đội tàu cá xa bờ là nền tảng quan trọng nhất để “nói không với IUU”.

Đại tá Phan Văn Trí, Phó Chỉ huy trưởng, Tham mưu trưởng Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng, Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng cho biết, các lực lượng hữu quan vừa chủ động tuyên truyền, vừa xử lý nghiêm các trường hợp vị phạm: “Công tác đấu tranh, chúng tôi lấy tuyên truyền là chính, tuyên truyền giáo dục để ngư dân nâng cao nhận thức, trách nhiệm của mình. Nhưng đối với những trường hợp đã được tuyên truyền, hiểu pháp luật rồi mà vẫn vi phạm, chúng tôi phải xử lý nghiêm, không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.

Song song với việc siết chặt quy định và kỹ thuật, việc xử lý vi phạm ngày càng nghiêm khắc và thống nhất với những chế tài đủ sức răn đe. Những trường hợp cố tình tắt, phá hủy VMS, vượt tuyến khai thác trái phép hoặc tái phạm nhiều lần được áp dụng mức phạt nghiêm khắc như: xử phạt hành chính, tước giấy phép khai thác, cấm ra khơi, đình chỉ hoạt động, và thậm chí xem xét áp dụng biện pháp hình sự đối với hành vi vi phạm vùng biển nước ngoài.

Hoàn thiện pháp lý, đảm bảo thực thi nghiêm minh và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc thực chất là “tấm hộ chiếu” để thủy sản Việt Nam bước vào thị trường thế giới. Việt Nam đã ban hành Luật Thủy sản 2017 và nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến chống IUU.

Tại Cảng cá Thọ Quang, thành phố Đà Nẵng đã áp dụng quy tắc cứng: tàu cá tắt VMS từ 10 giờ trở lên đều bị đình chỉ cập cảng. Tại đây, nếu thiếu một mắt xích trong hồ sơ truy xuất nguồn gốc (từ điểm đánh bắt, mẻ lưới, tọa độ...) thì cả lô hàng phải nằm chờ. Ông Nguyễn Lại, Trưởng Ban quản lý âu thuyền, cảng cá Thọ Quang, phường Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng khẳng định: “Thực hiện sự chỉ đạo của Trung ương và thành phố trong phòng chống IUU, Ban quản lý bố trí vùng nước trong âu thuyền để tập trung số tàu cá thuộc diện “3 không” để dễ kiểm soát. Công tác phối hợp xử lý vi phạm, kiểm soát sản lượng đều đảm bảo”.

Tỉnh Quảng Ngãi là điểm sáng trong việc chống khai thác IUU. Đến nay, tỉnh Quảng Ngãi đã xử lý dứt điểm các vấn đề tồn đọng liên quan chống khai thác IUU. Quảng Ngãi hiện có 4.850 tàu cá, trong đó 100% số tàu cá đã được đăng ký và cập nhật lên hệ thống dữ liệu quốc gia. Các trường hợp vi phạm vùng biển nước ngoài đã bị xử lý nghiêm, đã khởi tố và xét xử 2 vụ án liên quan IUU. Ông Đỗ Tâm Hiển, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi khẳng định: “Nếu để những tàu không đủ điều kiện ra khỏi cảng, buông lỏng quản lý thì người đứng đầu phải chịu trách nhiệm. Lãnh đạo các đơn vị địa phương theo chức năng nhiệm vụ từ sở Nông nghiệp và Môi trường, Chi cục Thủy sản, Biên phòng cần nâng cao trách nhiệm. Nếu đơn vị nào không hoàn thành nhiệm vụ, chúng tôi giao văn phòng UBND tỉnh phối hợp với sở Nội vụ, Thanh tra tỉnh tham mưu Chủ tịch UBND tỉnh thanh tra công vụ để làm rõ trách nhiệm công tác phòng chống đánh bắt hải sản bất hợp pháp IUU”.

Trong cuộc chiến chống khai thác IUU, các thiết bị giám sát, hệ thống truy xuất hay các khung pháp lý chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để tạo ra thay đổi bền vững chính là nhận thức và ý thức tuân thủ của ngư dân, chủ tàu và cả cộng đồng ven biển.

Vì vậy, tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn và đào tạo cho người dân là nhiệm vụ mang tính chiến lược. Mỗi chủ tàu, mỗi lao động biển phải hiểu rằng, tuân thủ pháp luật không phải để đối phó, mà để bảo vệ chính nghề của mình. Ông Phạm Văn Nhân, Phó Chủ tịch Nghiệp đoàn nghề cá xã An Phú, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, bà con ngư dân đã chấp hành các quy định hành nghề trên biển.

“Chúng tôi thường xuyên đi từng nhà tuyên truyền, vận động ngư dân làm đầy đủ thủ tục, cam kết không vi phạm vùng biển nước ngoài. Nhật ký khai thác chính là tấm hộ chiếu cho hải sản Việt Nam”.

Sau hơn 8 năm được cảnh báo “thẻ vàng” từ Ủy ban châu Âu (EC), Việt Nam không chỉ sửa đổi từng quy định mà còn xây dựng một nền tảng quản trị nghề cá hiện đại: khung pháp lý thống nhất; xử lý vi phạm nghiêm minh; truy xuất nguồn gốc toàn diện và áp dụng công nghệ để quản lý đội tàu cá từ ngoài khơi đến bến cảng. 100% tàu cá toàn quốc đã được đăng ký, cập nhật lên cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia VNFishbase; dữ liệu đã liên thông với hệ thống kiểm soát tàu cá của Bộ Quốc phòng và VNeID của Bộ Công an, giải quyết xung đột thông tin giữa các nền tảng… 

Ông Trần Đức Thắng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, trong tuần gần nhất, không phát sinh tàu cá Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài, điều hiếm thấy nếu so với giai đoạn EC bắt đầu cảnh báo. Kết quả này cho thấy bước tiến đáng kể so với thời điểm EC cảnh báo thẻ vàng, chuyển từ quản lý thủ công sang quản trị số, từ “nhắc nhở” sang xử lý dứt điểm. Ông Trần Đức Thắng khẳng định, những bước đi này không hề làm khó ngư dân mà chính là bảo vệ nguồn lợi biển và danh dự quốc gia: “Thực hiện quyết liệt kế hoạch cao điểm chống khai thác IUU, các địa phương đã có sự chuyển biến rất rõ nét. Về hoàn thiện quy định pháp luật, đến nay chúng ta đã thực hiện đầy đủ, đáp ứng đúng theo yêu cầu khuyến nghị của EC. Về quản lý đội tàu, đã rà soát, đối soát dữ liệu tàu cá. Về truy xuất nguồn gốc, thực thi pháp luật và xử lý vi phạm hành chính, đã được các địa phương điều tra, xác minh và xử lý đầy đủ theo đúng quy định”.

Nhìn rộng hơn, việc gỡ “Thẻ vàng” không đơn thuần là mở lại con đường xuất khẩu sang EU. Đây là cơ hội để Việt Nam cơ cấu lại ngành thủy sản, thay đổi tư duy khai thác và xây dựng hình ảnh một quốc gia biển có trách nhiệm với môi trường, với thế giới và với thế hệ tương lai. Bà Nguyễn Minh Hằng, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao thông tin về những ghi nhận của EC: “Cho đến nay, theo đánh giá của EC, kết quả năm 2025 của Việt Nam có nhiều tiến bộ rõ rệt. Bây giờ quan trọng là xử lý những vấn đề còn tồn đọng từ năm 2024 và những năm về trước”.

Tại các phiên họp Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh: người đứng đầu phải chịu trách nhiệm nếu để tái diễn, dữ liệu phải chuẩn, hành vi phải nghiêm, cuộc chiến chống IUU phải đồng bộ từ biển khơi đến bến cảng.

“Người đứng đầu các bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp, toàn diện trước Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ. Nếu để tái diễn tình trạng tàu cá vi phạm hoặc chậm tiến độ gỡ thẻ vàng IUU, tất cả trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, các đơn vị, địa phương phải chủ động làm, không để chậm trễ”.

“Cánh cửa xanh” sẽ mở ra khi luật pháp đi vào đời sống, khi dữ liệu thay thế sự mơ hồ, và khi ngư dân tuân thủ luật chơi. Đó là con đường để Việt Nam khẳng định mình là một quốc gia biển có trách nhiệm trên bản đồ kinh tế biển thế giới.

Vinh Thông/VOV Miền Trung