Kinh tế tập thể, HTX trong Chương trình giảm nghèo: những nút thắt cần được tháo gỡ (19/12/2025)

Ở nhiều vùng nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hợp tác xã được kỳ vọng là “bà đỡ” cho sinh kế người nghèo – nơi tập hợp nông dân, liên kết sản xuất, nâng cao giá trị nông sản và tạo việc làm tại chỗ. Thế nhưng, con đường đi từ chủ trương đến thực tiễn vẫn còn không ít gập ghềnh.

HTX dịch vụ nông nghiệp Diễn Đồng, xã Diễn Châu, tỉnh Nghệ An không có đất để xây dựng trụ sở nên phải ngồi nhờ một phòng trong UBND xã. Thiếu vốn và khó tiếp cận nguồn vay ngân hàng cũng như không có đất để xây kho chứa, nhà xưởng nên HTX chỉ làm các dịch vụ vật tư nông nghiệp, thuỷ lợi và liên kết với một vài doanh nghiệp để sản xuất lúa giống. Ông Bùi Văn Đức, Phó Giám đốc HTX DV nông nghiệp Diễn Đồng cho biết: Rất khó khăn ảnh hưởng đến hoạt động của HTX. Vì HTX kinh doanh để lấy nguồn đó sinh hoạt, chứ không được hưởng nguồn vốn nào của các cấp.

Đối với các HTX ở vùng nông thôn, miền núi, việc góp vốn của các thành viên còn hạn chế. Dù Nhà nước đã có các chương trình hỗ trợ vay vốn ưu đãi, song nhiều hợp tác xã phản ánh rằng điều kiện tiếp cận vẫn còn khó khăn. Thiếu tài sản bảo đảm, hồ sơ thủ tục phức tạp, phương án sản xuất chưa đủ thuyết phục… khiến không ít hợp tác xã “đứng ngoài” dòng vốn hỗ trợ giảm nghèo.

Ông Nguyễn Văn Dương, Chủ tịch UBND xã Yên Thành, tỉnh Nghệ An đề nghị:Nguồn vốn để đáp ứng nhu cầu vẫn chưa được đầy đủ. Trước thực trạng đo sđè nghị UB tỉnh, các bộ ngành TW theo cơ chế chính sách đã phát hành hàng năm hỗ trợ và xây dựng quỹ phát triển của HTX để các HTX tiếp cận được nguồn vốn này.

Khó khăn dễ nhận thấy nữa của khu vực kinh tế tập thể, HTX là năng lực nội tại của nhiều hợp tác xã còn yếu. Phần lớn hợp tác xã quy mô nhỏ, vốn ít, trình độ quản trị hạn chế, thiếu cán bộ chuyên môn am hiểu thị trường, pháp luật và khoa học công nghệ. Không ít hợp tác xã được thành lập để “đủ điều kiện” tham gia dự án giảm nghèo, nhưng sau đó lại lúng túng trong tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, dẫn đến hoạt động cầm chừng, thậm chí giải thể. Đặc biệt đối với vùng sâu, vùng xa, vùng miền núi, các HTX còn  hạn chế trong năng lực được điều hành sản xuất kinh doanh.

Bà Chu Thị Vinh, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính nhận định: Năng lực nội tại của các hợp tác xã ở miền núi còn hạn chế, vì phần lớn các hợp tác xã khi thành lập, bản thân các giám đốc các hợp tác xã cũng như Chủ tịch HĐQT đều là những người lớn tuổi, điều hành hợp tác xã bằng kinh nghiệm, truyền thống là chính. Trong khi đó, các hợp tác xã của chúng ta vẫn còn hạn chế, chưa mở rộng, chưa xây dựng được phương án sản xuất kinh doanh lớn, chưa có nhiều dịch vụ hỗ trợ lại cho thành viên. Như vậy, quy mô, vốn của hợp tác xã sẽ nhỏ, chưa đáp ứng được nhu cầu của hợp tác xã.

Bên cạnh đó, cơ chế lồng ghép, phối hợp chính sách trong Chương trình Mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững chưa thật sự đồng bộ. Có nơi hỗ trợ giống, máy móc nhưng lại thiếu hỗ trợ đầu ra; nơi khác chú trọng đào tạo nhưng thiếu vốn duy trì sản xuất sau đào tạo. Điều này khiến tác động giảm nghèo chưa bền vững, người dân dễ tái nghèo khi dự án kết thúc.

Không thể không nhắc đến “điểm nghẽn” về thị trường. Nhiều hợp tác xã tham gia chương trình giảm nghèo chủ yếu sản xuất nông sản thô, giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc thương lái. Việc kết nối với doanh nghiệp, chuỗi cung ứng, sàn thương mại điện tử còn hạn chế, trong khi yêu cầu về tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc ngày càng cao. Ông Hoàng Xuân Lương, nguyên Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc cho rằng: Việc tiêu thụ sản phẩm của bà con vẫn khó khăn. Bởi lẽ, nguồn sản phẩm của bà con chưa tập trung cao vào thị trường lớn mà vẫn là sản phẩm nhỏ, lẻ. Vấn đề này, các địa phương cũng đã tìm mọi cách để giải quyết. Đơn cử như Sơn La đã yêu cầu tất cả các ban, ngành, từ cấp Sở trở lên phải chung tay tiêu thụ sản phẩm cho đồng bào. Tuy nhiên cách giải quyết này chỉ mang tính chất là tạm thời. Vì thế theo tôi chúng ta phải có hoạch định chương trình lớn, ở tầm quốc gia để đảm bảo tiêu thụ sản phẩm cho người dân, nhất là vùng DTTS và miền núi.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy và cách tiếp cận trong phát triển kinh tế tập thể gắn với giảm nghèo bền vững. Không chỉ hỗ trợ “cho có”, mà cần đầu tư có trọng tâm, trọng điểm; không chỉ dừng ở hỗ trợ ban đầu, mà phải đồng hành dài hạn với hợp tác xã.

Các chuyên gia cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng khả năng tiếp cận vốn và đất đai cho hợp tác xã; đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ quản lý hợp tác xã, coi đây là khâu then chốt. Giảm nghèo bền vững không thể chỉ trông chờ vào trợ cấp, mà phải tạo sinh kế, tạo năng lực tự vươn lên cho người dân. Trong hành trình đó, kinh tế tập thể, hợp tác xã nếu được tháo gỡ đúng “nút thắt”, hoàn toàn có thể trở thành động lực quan trọng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”.