Greenland: Điểm nóng cạnh tranh địa chính trị mới giữa các bên

BTV: Xin chào chị Hồ Điệp, thưa chị chỉ 1 tháng sau tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump “sẽ mua lại đảo Greenland, Mỹ và Đan Mạch nhất trí sẽ tổ chức đối thoại ba bên với Greenland về vấn đề an ninh khu vực Bắc Cực. Câu hỏi có lẽ được rất nhiều thính giả của chúng ta quan tâm, thưa chị: Greenland ở đâu và vì sao cụm từ Greenland những ngày gần đây lại nóng đến như vậy?

PV: Trước tiên về mặt địa lý, Greenland nằm ở Bắc Mỹ và nằm cách Đan Mạch gần 3.000km, nhưng hòn đảo này lại nằm dưới sự kiểm soát của Đan Mạch từ 300 năm qua. Với diện tích hơn 2 triệu km² nhưng Greenland chỉ có chưa đầy 60.000 cư dân. Vị trí xa xôi và điều kiện khắc nghiệt ở Bắc Cực từ lâu đã khiến hòn đảo này nằm ngoài tầm chú ý của các vấn đề toàn cầu. Năm 1953, Greenland chính thức được công nhận là vùng lãnh thổ hải ngoại của Đan Mạch và người dân Greenland trở thành công dân Đan Mạch. Đến năm 1979, thông qua một cuộc trưng cầu dân ý, Greenland đã trở thành vùng lãnh thổ tự trị nhưng chính phủ Đan Mạch vẫn giữ quyền quyết định các vấn đề đối ngoại và quốc phòng của đảo. Tuy nhiên, những thay đổi gần đây về địa chính trị và biến đổi khí hậu đã đưa Greenland trở thành tâm điểm chú ý của thế giới.

Về an ninh, Greenland cũng là nơi đặt các căn cứ quân sự của cả Đan Mạch và Mỹ. Tuyến vận chuyển Northwest Passage chạy dọc bờ biển của Greenland là một phần của khu vực hàng hải chiến lược tuyến Greenland - Iceland - Anh. Trước ông  Donald Trump, năm 1867, Tổng thống Mỹ Andrew Johnson khi mua hòn đảo Alaska của Nga cũng đã từng cân nhắc mua Greenland của Đan Mạch. Đến cuối Chiến tranh thế giới thứ hai, chính quyền Tổng thống Mỹ lúc bấy giờ là ông Harry Truman cũng đã đề nghị trả 100 triệu USD cho Đan Mạch để mua hòn đảo này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không có giao dịch mua bán nào được thực hiện, song vào năm 1951, Mỹ và Đan Mạch đã ký một thỏa thuận quốc phòng, theo đó, Mỹ có quyền xây dựng và duy trì các căn cứ quân sự trên đảo. Bản thân ông Trumgp, trong nhiệm kỳ đầu của mình vào năm 2019, cũng đã bày tỏ mong muốn mua Greenland, gọi đây là một “vụ mua bất động sản lớn.”

Về mặt chiến lược, có thể ví Greenland chính là “đôi mắt” ở Bắc Cực để quan sát mọi diễn biến, bao gồm cả Tuyến đường Biển Bắc mà Nga kiểm soát”, thậm chí vị trí địa chiến lược của hòn đảo này có thể ngăn chặn một tấn công (nếu có) từ phía Nga. Và đây là điều mà Mỹ mong muốn.

BTV: Cách đây 1 tháng, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố muốn mua lại đảo Greenland. Bây giờ thì Mỹ và Đan Mạch lại ngồi lại với nhau thảo luận về an ninh Bắc Cực với điểm nóng Greenland. Vậy Mỹ đang tính toán điều thì thưa chị?

PV:  Vâng như tôi vừa đề cập, không chỉ có Tổng thống Mỹ Donald Trump mà nhiều đời Tổng thống Mỹ trước cũng đã từng đặt vấn đề mua hòn đảo Greenland. Đó là bởi, ngoài vị trí chiến lược về an ninh quốc phòng như tôi đã nêu ở trên, còn có một điểm đáng chú ý nữa, đó là các nguồn tài nguyên thiên nhiên của Greenland, bao gồm cả đất hiếm, uranium và sắt, ngày càng thu hút sự quan tâm của các cường quốc như Nga, Trung Quốc và Mỹ. Theo một báo cáo năm 2024 của tờ Economist, hòn đảo này có 43 trong số 50 loại khoáng sản quan trọng. Trữ lượng tài nguyên thiên nhiên phong phú của hòn đảo này, bao gồm các loại khoáng sản, dầu, khí đốt, đặc biệt là đất hiếm - vốn vô cùng cần thiết trong sản xuất thiết bị quân sự cũng như thiết bị công nghệ cao. Nếu sở hữu được Greenland, Mỹ có thể cân bằng với Trung Quốc trong cuộc đua sản xuất đất hiếm toàn cầu và linh kiện công nghệ cao. Hơn nữa, cũng đã có rất nhiều cảnh báo về việc Trung Quốc sẽ hạn chế xuất khẩu sang Mỹ các khoáng sản quan trọng và công nghệ khi Tổng thống Trump bắt đầu nhiệm kỳ 2.

Rõ ràng, tiếp cận được nguồn tài nguyên của Greenland sẽ mang lại cho Mỹ một sự đảm bảo về chuỗi cung ứng và giảm bớt bất kỳ áp lực từ Trung Quốc. + thêm yếu tố “đôi mắt địa chiến lược như tôi vừa phân tích ở trên, thì ông Trump đang đặt nặng nhiều sự tính toán vào thương vụ Greenland này.

Tất nhiên, bản thân ông Donald Trum thừa hiểu trên thực tế không thể nào thực hiện được những tuyên bố như mua lại đảo Greenland, giành lại quyền kiểm soát kênh đào Panama hay biến Canada thành bang thứ 51 của Mỹ…nhưng việc “đánh động thế giới” với những tuyên bố gây sốc này thời điểm cận kề lễ nhậm chức, có thể là một chiến thuật mà ông Trump muốn thể hiện để giành lợi thế cho nước Mỹ trước các đối thủ. Với những tuyên bố này, ông Trump một lần nữa muốn gửi tới người dân Mỹ thông điệp “ông sẽ bảo vệ lợi ích của người dân Mỹ, của nước Mỹ chứ không thực thi chính sách “củ cà rốt miễn phí” như người tiền nhiệm. Bởi ông vốn xuất thân là một doanh nhân, tư duy của ông là tư duy của một doanh nhân và cách giải quyết vấn đề củaông cũng là cách xử lý công việc của một doanh nhân.

Và với những tuyên bố gây “sốc” này, dường như ông Trump đang có những tính toán mới để đẩy mạnh hiện thực hóa khẩu hiệu “nước Mỹ trước tiên” và củng cố ảnh hưởng của Mỹ trước 2 đối trọng Nga và Trung Quốc.

BTV: Những diễn biến gần đây cho thấy, vùng đất xa xôi, lạnh giá Greenland cũng đang chứng minh vị thế quan trọng trên bàn cờ địa chính trị toàn cầu. Chưa bao giờ, tương lai chính trị của hòn đảo lớn nhất thế giới được quan tâm như lúc này. Vậy, dư luận có thể hình dung các kịch bản với tương lai Greenland-sau các động thái của Mỹ- như thế nào thưa chị? 

PV: Vâng, việc Mỹ tổ chức đối thoại ba bên với Grin-len về vấn đề an ninh là bước đi đầu tiên mà chính quyền Tổng thống Trump triển khai. Đây có thể là bước đi vừa hiện thực hóa các tính toán của Mỹ nhưng cũng vừa xoa dịu các phản ứng từ dư luận quốc tế, đặc biệt là từ Đan Mạch và giới chức Greenland.

Cho đến thời điểm hiện tại, cả Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và lãnh đạo Greenland Mute Egede đều phản đối ý định của ông Trump với tuyên bố “Greenland không phải để bán”. Thế nhưng, nhiều người suy đoán rằng sức ép kinh tế của Trump có thể là mối đe dọa lớn nhất đối với Đan Mạch - với việc Mỹ tăng thuế đối với hàng hóa của Đan Mạch, hoặc thậm chí hàng hóa của EU, buộc Đan Mạch phải nhượng bộ về Greenland.

Một giả thuyết thứ 2, nếu đàm phán thất bại, ông Trump có thể cân nhắc đến hành động quân sự, như ông từng đề cập. Tuy nhiên, kịch bản này hầu như không có khả năng xảy ra. Bởi bất kỳ động thái sử dụng lực lượng quân sự nào từ Washington cũng sẽ tạo ra một vấn đề nghiêm trọng đối với liên minh phương Tây. Nếu Mỹ tấn công Greenland, tức là họ sẽ tấn công NATO. Điều này là bất khả thi khi Mỹ cũng là một thành viên.

Còn giả thuyết thứ 3, Greenland giành độc lập. Trong  bài phát biểu chào năm mới, lãnh đạo Greenland ông Mute Egede đưa ra lời kêu gọi vùng lãnh thổ này độc lập khỏi Đan Mạch. Ông nhấn mạnh việc thoát khỏi “xiềng xích của chủ nghĩa thực dân,” ám chỉ quá khứ khi Greenland là thuộc địa của Đan Mạch cho đến năm 1979, khi đảo này giành được quyền tự trị và thành lập quốc hội riêng, nhưng Đan Mạch vẫn kiểm soát các chính sách đối ngoại và quốc phòng của Greenland. Ông Egede chỉ trích cấu trúc này vì không mang lại “bình đẳng hoàn toàn.” Trong trường hợp Greenland giành được độc lập, khả năng Mỹ mua lại hòn đảo này chắc chắn sẽ khó khăn hơn.

Với những kịch bản như vậy, xem ra kế hoạch “sáp nhập” Greenland vào Mỹ của ông Trump dù có thể mang lại những lợi ích cho Washington nhưng cái giá phải trả là không hề nhỏ. Nhưng việc chủ động xích lại với Đan Mạch và Greenlad bằng các bước đi đối thoại, Mỹ muốn tỏ rõ Mỹ sẵn sàng “che chiếc đô an ninh và các quyền lợi khác miễn phí cho Greenland theo phương thức “win-win”- 2 bên cùng “thắng”. Nói cách khác, thay vì “hành động một mình”, chính quyền mới của Mỹ vẫn đang tìm kiếm lợi ích ở Greenland bằng sự hợp tác bình đẳng với Đan Mạch hoặc trực tiếp với vùng lãnh thổ Greenland để tranh thủ tối đa lợi ích cho mình và tránh những sự đối đầu căng thẳng không cần thiết.